PHÊ BÌNH VĂN HỌC – TỨ BỀ THỌ ĐỊCH

 

Đỗ Ngọc Thạch

 

PHÊ BÌNH VĂN HỌC – TỨ BỀ THỌ ĐỊCH 

 

 

1.Phê bình nghệ thuật nói chung cũng như phê bình văn học nói riêng ở xứ ta chưa bao giờ tồn tại như một  sinh kế đối với  nhà phê bình. Về lý thuyết, ai cũng thừa nhận phê bình là một bộ môn đặc biệt có “hai quốc tịch” vừa là khoa học vừa là nghệ thuật, và do đó phê bình cực khó, và ai cũng  khẳng định là cực khó, đến như nhà phê bình trác việt Lưu Hiệp (thời Trung Hoa cổ đại) đã viết nên kiệt tác  Văn tâm điêu long ròng rã hơn ba mươi năm trời, được người thời nay nhìn nhận là tác phẩm lý luận, phê bình văn học hoàn  chỉnh và có hệ thống nhất của Trung Hoa cổ đại, đã phải thốt lên :”Tri âm thực là khó thay. Cái âm thực là khó biết, người biết thực là khó gặp. Gặp được người tri âm ngàn năm mới có một lần!”

 

   Ở xứ ta, có lẽ bước vào Làng văn với tư cách là nhà phê bình văn học tài hoa chỉ có một Hoài Thanh với Thi nhân Việt Nam. Và có lẽ cũng chỉ có cuốn Thi nhân Việt Nam ấy  là đứng sừng sững như Tháp Chàm (so sánh khập khiễng chăng?) trước bao biến thiên cúa lịch sử văn học.! Ấy thế mà, Thi nhân Việt Nam đã bị chính tác giả của nó chối bỏ! Thật khó mà tin được những dòng này viết về Thi nhân Việt Nam là của Hoài Thanh:”…Cho nên sai lầm không chỉ ở chỗ đề cao quá đáng  nhà thơ này hay nhà thơ kia. Có thể nói, toàn bộ sự đánh giá ở đây là sai, vì sai từ gốc sai đi. Ngay những đoạn có vẻ đúng, thực ra vẫn là sai và sai về căn bản” (Lê Đình Kỵ: Thơ với Xuân Diệu, Hoài Thanh, Chế Lan Viên, NXB Cửu Long, l989).

 

   Như thế, để có thể nhấn mạnh lại rằng làm nhà phê bình văn học quả là cực khó! Chính vì thế mà cho đến nay, người ta vẫn phàn nàn rằng đội ngũ nhà phê bình văn học (và nghệ thuật nói chung) ít và yếu, rằng không mấy ai chuyên tâm làm phê bình, rằng làm phê bình chỉ là “tay trái” hoặc thi thoảng “đá gà đá vịt” mà thôi!  Có một dạo, ý tưởng thành lập Hội những người làm phê bình văn học (và cả nghệ thuật nói chung) và sẽ có tờ báo chuyên về phê bình văn học làm nức lòng cả những người vốn lấy nguyên tắc đối nhân xử thế “im lặng là vàng” làm lẽ sống ! Nhưng thực ra ý tưởng đó chỉ là ảo tưởng bởi họ chưa thấy hết cái CỰC KHÓ của bộ môn có hai quốc tịch này !… Đúng là “Ảo tưởng chỉ để khổ để tủi “!… 


 

2. Ở bài viết ngắn này, người viết chỉ xin nêu ra bốn cái KHÓ đủ để thấy nhà phê bình văn học luôn ở trong cái thế “Tứ bề thọ địch” như thế nào ?

 

   MỘT: Đối với những nhà phê bình “ngây thơ chính trị” thì luôn luôn vấp phải cái chuyện “tế nhị và phức tạp” này: không bắt vào dược cái “gam”, cái cảm hứng chủ đạo, cái tư tưởng chính thống của thời cuộc, của bối cảnh xã hội, hay  nói như nhà lý luận VH lá lý tưởng thẩm mỹ cuả thời đại. Anh ta – nhà phê bình – bị  tác phẩm hút hồn nên quá say mà  mất đi sự tỉnh táo cân thiết để biết rằng lúc nào cân khen, cần tuyên truyền cổ động cho tác phẩm nào và cần “đánh” tác phẩm nào ! Chẳng hạn nhu Đông rác cũ  của Nguyễn Công Hoan không được “bới “ ra trong lúc ấy; cũng vậy, lúc ấy Vũ Trọng Phụng la “tự nhiên chủ nghĩa” cần phê phán mạnh;  cũng vậy, Màu tím hoa sim của Hữu Loan lúc ấy là phải “đánh” !…v.v…Cai chuyện “phức tạp và tế nhị” này có thể đổ lỗi cho THỜI GIAN, đổ  tất tần tật, còn “chúng ta” chẳng ai có lỗi, nhưng riêng nhà phê bình thì có lỗi là nói không đúng lúc!… có thể nói rằng, điều naỳ cản trở rất lớn cho sự hiện diện đích thực của bộ mặt phê bình trong tiến trình lịch sử. Chính vì thế, người đời sau mới  có nhiều việc phải làm lại, bộ môn “Khảo cổ học trong văn hoc” mới có hi vọng phat triển…

 

   HAI : Đối với những nhà phê bình có tâm huyết, luôn khao khát sang tạo, đi tìm cái mới, sự cách tân thì luôn vấp phải sự cản trở quyết liệt của  sự bảo thủ, trì trệ thường được khoác cái áo đẹp: sự ổn định, nền nếp chắc chắn, vững vàng… Ơ đây cần nói ngay về một ngộ nhận nguy hiểm thường thấy : người ta thường nói “ổn định để phát triển”; thực ra phải nói: muốn phát triển thì phải luôn đổi mới, cách tân – đó chính là thuộc tính cơ bản của sáng tạo nghệ thuật. Cái mới, sự cách tân nào cũng vậy, trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, khi mới xuất hiện là nguy cơ đe dọa cái cũ, nguy cơ hủy diệt cai cũ, cái lỗi thời, thậm chí có thể lam đảo ngược hoàn toàn mọi cái đã tưởng như an bài, vĩnh cửu, vĩnh hằng. Chính vì thế, người ủng hộ, bảo vệ cai mới luôn ở trong cái thế “một sống hai chết”. Do đó, đòi hỏi nhà phê bình sự dũng cảm tối đa, dám “chịu chơi”, dám đặt cược bằng  cả sự nghiệp của đời mình. Điều này  quả là một thách đố lớn đối với nhà phê bình ở xứ ta vốn bị gánh nặng áo cơm níu kéo tàn khốc…Đã có mấy ai dám “Đặt cược tận cùng chiếu manh”?… Điều này dẫn đén thực trạng đáng buồn của đời sống phê bình là phê bình kiểu dĩ hòa vi quý, vui vẻ cả, thậm chí bốc thơm vô lối, lăng xê mù quáng cả những san phẩm chưa hội đủ những tiêu chuẩn tối thiểu để được gọi là tac phẩm văn học. Thi thoảng, ở những dịp tổng  kết này nọ, ta thường gặp những nhận định chung chung về một nền văn học, nghệ thuật “vừa thiếu vừa yếu”, không có đỉnh cao, không có tác phâm lớn, không có nhà văn lớn, nghệ sĩ lớn…

 

Nhưng khi nói về một nhà văn, nghệ sĩ cụ thể thì không tiếc lời tan dương. Nguy hiểm là chuyện này đã trở thành nếp quen cho nên nói nhà phê bình chỉ là anh hề đồng ăn theo sáng tác thì cũng không oan uổng chút nào. Trong bối cảnh đó, những nhà phê bình có nhân cách thì đành thúc thủ với nguyên tắc xử thế của người xưa “im lặng là vàng”!…

 

   BA: Phê bình là sự thẩm định giá trị của tác phẩm. Sự thẩm định này đòi hỏi nhà phê bình phaỉ đứng cao hơn tác phẩm, phải có “con mắt xanh” nhìn thấu suốt sự đa nghĩa, đa thanh, đa tầng của tác phẩm, có thế mới nói đúng và hay về tác phẩm. Vì thế, người ta thường  nói Phê bình vùa là khoa học, vừa là nghệ thuật. Đặc trưng này của phê bình luôn đòi hỏi ngày cang cao đối với nhà phê bình và không phải nhà phê binh nào cũng đáp ứng được. Ở xứ ta, phổ biến là tôn tại kiểu nhà phê bình nghiệp dư, không chuyên nghiệp cho nên không khỏi giật mình khi nhận ra rằng đòi hỏi cơ bản, tiên quyết này đối với nhà phê bình lại  không được coi trọng. Chinh vì thế, lối phê bình tùy hứng, tùy tiện phổ biến tràn lan…Cau ca dao xưa “Lỗ mũi mười tám gánh lông / chồng  yêu chồng bảo tơ hồng trời cho” có thể vận đúng vào khá đông nhà phê bình hiên nay.Gia trị đích thực của một tác phẩm, thâm chí sự nghiệp của cả đời một văn nghệ sĩ có hiên tượng “lên voi xuống chó” là không hiếm !…

 

  BỐN : Phải nói rằng, ở xứ ta, nhà phê bình không có “đất dụng võ”.” Đất “ dành cho phê bình trên báo chí vôn rất hạn hẹp, trong khi đó các “Quan văn nghệ” lại tham gia vào khu vực phê binh khá đông, và thường đó là những tiếng nói “chính thống”, co tính chỉ đạo… Vậy là về thực chất, nhà PB lâm vao cảnh “không  một tấc đất cắm dùi”!… Khi mà ý tưởng thanh lập Hội Phê bình Văn học và sẽ ra tơ báo Phê binh văn học không thực hiện được như đã nói trên thì chuyện “đất đai” là bất khả kháng. Và câu chuyện vê phê binh văn học bao giờ cũng thấy nói hoài mấy câu như: ta không có phê bình chuyên nghiệp, nhà phê bình vừa thiếu vừa yếu, diên đàn phê bình văn học  vừa loạn chuẩn vừa thiếu văn hóa phê bình ,v.v…Đó là chuyện “biết rồi khổ lắm, nói mãi” không dứt !…

 

   3. Những năm “ đổi mới” đầu tiên, phê bình tưởng như gặp vận hội mới, diễn đàn phê bình quả là  nhộn nhịp, thu hút cả  những vị giáo sư cao niên vốn chưa hề  viết phê bình bao giờ chẳng hạn như ông thầy học của người viết bài này là giáo sư  Đỗ  Đức Hiểu . Giáo sư Hiểu xuất hiện liên tục trên diễn đàn với những bài viết xuất sắc và sau đó đã tập hợp lại trong cuốn ĐỔI  MỚI   PHÊ BÌNH VĂN  HỌC  do NXB   Khoa học xã hội liên kết với NXB  MŨI  CÀ MAU in năm 1993. Theo tôi nghĩ , đây là cuốn sách  phê bình văn học  ĐÚNH và HAY nhất sau cuốn THI NHÂN VIỆT NAM của cái “nghiệp” phê bình văn học ở xứ ta…Sau một thập niên  “đổi mới” sôi động, phê bình văn học dường như lai quay về với “nền nếp truyền thống” và đôi khi người ta thấy diễn đàn PBVH chiêng trống inh ỏi thì chỉ là của mấy anh “múa võ bán thuốc cao” mà thôi. Múa võ bán thuốc cao thì khỏi phải nói gì thêm !…

 

   Bài viết ngắn này không thể bàn kỹ và do đó không có lời kết về câu chuyện dài PBVH. Người viết chỉ hi vọng đánh động “mặt hồ thu” cho các chủ báo nào có long yêu bộ môn PBVH thì mở rộng “đất” cho nó, công lao này quả là không nhỏ !…Điều cần nói thêm là cần chú ý “đầu tư” cho các cây bút PBVH có độ tuổi từ “ngũ thập tri thiên mệnh” trở lên, bởi  “sức trẻ” không phải là điều kiện tiên quyết trong PBVH (trẻ người non dạ) mà phải là người có bản lĩnh với “kinh nghiệm đầy mình” trong “trường văn trận bút” !… 


 

Phongdiep.net

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here