Viết là tỏ thái độ. Dù bạn có vào tu chùa hay lên sống núi thẳm, chính trang viết của bạn nói lên thái độ của bạn. Nhất là khi nó đề cập đến vấn đề xã hội, trực tiếp hoặc gián tiếp của hôm nay.

 

Làm nhà văn là bị đẩy xuống tàu, con tàu thời đại. Không phải dấn thân, nhập cuộc (engagement) mà là, bị đẩy xuống. Bạn không thể chọn lựa, dù bạn biết con tàu hôi rình và, ở đó bao nhiêu là kẻ thô bạo, sẵn sàng ném bạn xuống biển đen! Nhà văn biết chấp nhận sự thật đó. Đây là mượn lối nói của Albert Camus. Bạn như kẻ đi trên dây mà dưới kia là vực thẳm. Bạn giữ thăng bằng giữa tuyên truyền thô thiển, xa hoa giả trá, hay sự nuông chiều thị hiếu rẻ tiền. Bạn đi chênh vênh giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và nhân loại, quốc gia và thế giới, trách nhiệm công dân và ý hướng tính sáng tạo của nghệ sĩ tự do. Bạn chấp nhận viết trong hiểm nguy thường trực. Chỉ như thế, bạn mới còn “sáng tạo” theo đúng nghĩa nguyên ủy của từ.

 

Không khó hiểu, nhiều nhà thơ Mỹ tài hoa đã mất khả năng sáng tạo, khi có chân ở đại học. Dù vẫn viết nhưng họ hết sáng tạo. Nhà văn là kẻ sống thời đại mình, phơi trần toàn bộ con người mình ra với nó – trọn vẹn. Viết ở đầu sóng ngọn gió của thời cuộc, thời cuộc dân tộc.

 

Viết có nghĩa là khẳng định. Khẳng định cá tính sáng tạo của bạn và bản sắc dân tộc bạn trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam và thế giới. Khẳng định bản sắc nhưng không phải vì thế mà bạn nhốt mình trong nó. Bản sắc luôn động, mở. Bỏ công sức cho ngôn ngữ – văn chương và các vấn đề văn hóa – xã hội dân tộc, bên cạnh bạn biết mở ra với văn học đương đại trong và ngoài nước, cùng các vấn nạn của nó.

 

García Márques: Trong văn chương, khiêm tốn lắm lúc là một tật xấu!

 

Italo Calvino: “Những dự án mang tham vọng quá trớn có thể bị chối từ trong nhiều lãnh vực, nhưng không thể bị chối từ trong lãnh vực văn chương. Văn chương chỉ còn sức sống khi chúng ta tự đặt ra cho mình những mục tiêu bất khả lượng đạt, vượt quá tất cả hy vọng của sự thành tựu. Chỉ chừng nào các nhà thơ, nhà văn tự đặt ra cho chính mình những công tác không có bất cứ ai dám tưởng tượng đến, thì chừng ấy văn chương mới đạt được tác dụng của nó”.

 

Nếu nghĩ nhà văn I-ta-li-a này ngạo mạn, thì thà thiên hạ cho bạn cao ngạo hơn là phải từ bỏ suy tư toàn cầu như thế. Thời đại toàn cầu hóa, thế giới mênh mông mở ra trước nhà văn. Người viết đối mặt với một hiện thực thậm phồn (hyper-reality), ở đó bao nhiêu là phương tiện, chất liệu mới cạnh tay cho ta sử dụng! Để đáp ứng trúng nhịp đề tài đương đại, nhà thơ hôm nay quyết ném bỏ thủ pháp nhàm cũ với nhịp thơ rù rì, những hạn từ mòn sáo đèm đẹp, bao kỳ khu câu chữ trau chuốt. Cuộc sống thay đổi buộc nhà thơ thay đổi lối nhìn, cả lối viết. Bạn đặt cho mình câu hỏi lớn: Tôi đóng góp được gì vào tiến trình văn học dân tộc đương đại?

 

Tinh thần cốt tủy của hậu hiện đại là giải trung tâm, phi tâm hóa. Nó đánh tan thứ tâm lí mặc cảm thiểu số hay nhà quê, tỉnh lẻ; mặc cảm ngôn ngữ dân tộc của các nước nhỏ so với nước lớn, của Đông Nam Á so với thế giới. Người viết hôm nay dù sinh sống vùng xó xỉnh nhất của trái đất vẫn có thể tự tin nhập cuộc. Chính sự phi tâm hóa của thế giới hậu hiện đại cung cấp phương tiện thiện xảo cho nhà văn dân tộc thiểu số để tự tin nhảy xuống nhập lưu hậu hiện đại, không phải quá độ văn chương hiện đại. Sự vượt bỏ này rất có thể làm nên đặc trưng mới của chúng ta, ai biết được! Cũng với chính tinh thần phi tâm hóa, nhà văn Việt Nam dũng mãnh nhập cuộc vào dòng chảy văn chương thế giới bấy lâu nay chỉ vài nền văn chương tự nhận là trung tâm luôn đóng vai chính.

 

Trong thời đại toàn cầu hóa này, nhà thơ sinh hoạt như công dân một nước độc lập nhưng khi sáng tạo, anh/chị ta phải viết như là một công dân thế giới.

 

Vẫn còn là chưa đủ, với những gì đang xảy ra xung quanh.

 

Nhà văn làm gì, với tư cách công dân, một công dân trí thức? Chữ viết và tiếng nói của các dân tộc thiểu số ngày càng bị lai căng, đang nguy cơ biến thành tử ngữ. Thi sĩ với tư cách là kẻ canh giữ ngôn ngữ dân tộc, bạn làm gì? Nhìn gần và thực hơn, môi trường văn hóa xã hội Tây Nguyên và Nam Trung bộ bị phá vỡ tạo bao nhiêu xáo trộn. Thống kê xã hội học cho biết nhiều plây dân tộc thiểu số, đã có hơn phân nửa thanh niên bỏ quê vào phố. Sinh hoạt của những con người trẻ tuổi này thế nào? Tâm lý và quan niệm sống họ ra sao? Họ có còn là Chăm, Ê-đê, Cơ-ho, Gia-rai, Ba-na,… không? Đâu là các bài thơ về thân phận?

 

Jean-Paul Sartre từng cả quyết rằng: Đứng trước đám trẻ con đang chết đói, cuốn La Nausée (Buồn nôn) – một tác phẩm lớn thể hiện rõ nhất tinh thần chủ nghĩa hiện sinh của ông –  vô giá trị! Đấy là lối nói to. Để nhấn vào vai trò và trách vụ của nhà văn với thế giới xung quanh, và nhiệm vụ của nghệ thuật là phụng sự xã hội. Dù bên cạnh Sartre-hiện sinh vẫn có Sartre-chủ bút tạp chí Les Temps modernes (Thời mới), nhưng đó là phát biểu rất đáng cho nhà thơ hôm nay suy ngẫm.

 

INRASARA

 

Nguồn: QĐND

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here